Τα συμπληρώματα διατροφής βρίσκονται πλέον παντού. Βιταμίνες, μέταλλα, Ωμέγα-3, προβιοτικά, αμινοξέα, φυτικά εκχυλίσματα και δεκάδες ακόμη προϊόντα υπόσχονται να συμπληρώσουν την καθημερινή μας διατροφή.

Αυτό όμως δημιουργεί ένα βασικό ερώτημα:

Χρειαζόμαστε πραγματικά συμπληρώματα ή αρκεί μια ισορροπημένη διατροφή;

Η απάντηση δεν είναι ίδια για όλους.

Τα συμπληρώματα μπορούν να είναι ιδιαίτερα χρήσιμα όταν υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη, ανεπαρκής πρόσληψη ή αυξημένες απαιτήσεις. Δεν αποτελούν όμως υποκατάστατο μιας ισορροπημένης διατροφής και το «περισσότερο» δεν σημαίνει απαραίτητα «καλύτερο».

Ας δούμε τι πραγματικά ισχύει.

Τι είναι τα συμπληρώματα διατροφής;

Τα συμπληρώματα είναι προϊόντα που έχουν ως σκοπό να συμπληρώνουν τη συνήθη διατροφή.

Μπορεί να περιέχουν:

• βιταμίνες,
• μέταλλα και ιχνοστοιχεία,
• αμινοξέα,
• λιπαρά οξέα,
• φυτικά συστατικά,
• προβιοτικούς μικροοργανισμούς,
• ή άλλες ουσίες με διατροφική ή φυσιολογική δράση.

Η λέξη-κλειδί είναι:

συμπληρώνουν.

Δεν σχεδιάστηκαν για να αντικαθιστούν τα τρόφιμα ούτε αποτελούν φάρμακα για τη θεραπεία ασθενειών.

Χρειάζονται όλοι συμπληρώματα;

Όχι.

Ένας υγιής άνθρωπος που ακολουθεί ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή μπορεί να καλύπτει πολλές από τις ανάγκες του από τις τροφές.

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες ένα συμπλήρωμα μπορεί να είναι χρήσιμο ή ακόμη και απαραίτητο.

Το σωστό ερώτημα επομένως δεν είναι:

«Είναι καλά τα συμπληρώματα;»

αλλά:

«Χρειάζομαι εγώ το συγκεκριμένο συμπλήρωμα και για ποιον λόγο;»

Πότε μπορεί να έχει νόημα ένα συμπλήρωμα;

Υπάρχουν αρκετές διαφορετικές περιπτώσεις.

1. Όταν υπάρχει διαπιστωμένη ανεπάρκεια

Είναι το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα.

Αν εργαστηριακές εξετάσεις και ιατρική αξιολόγηση δείξουν ανεπάρκεια ενός θρεπτικού συστατικού, μπορεί να συστηθεί συμπληρωματική πρόσληψη.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η βιταμίνη D, η Β12, το φυλλικό οξύ ή ο σίδηρος, ανάλογα πάντα με την περίπτωση.

🔗 Διαβάστε επίσης: Πώς θα Καταλάβετε ότι Έχετε Αβιταμίνωση;

2. Όταν η διατροφή δεν παρέχει αρκετή ποσότητα

Δεν τρώνε όλοι με τον ίδιο τρόπο.

Κάποιος που δεν καταναλώνει ψάρια, για παράδειγμα, μπορεί να έχει πολύ μικρότερη πρόσληψη EPA και DHA από κάποιον που τρώει συστηματικά λιπαρά ψάρια.

Αντίστοιχα, κάποιος με πολύ περιορισμένη διατροφή μπορεί να δυσκολεύεται να προσλάβει επαρκείς ποσότητες συγκεκριμένων μικροθρεπτικών συστατικών.

🔗 Διαβάστε επίσης: Ωμέγα-3 – Οφέλη, EPA, DHA και Τι Πρέπει να Γνωρίζουμε

3. Σε vegan και χορτοφαγικές διατροφές

Μια σωστά σχεδιασμένη φυτική διατροφή μπορεί να είναι ιδιαίτερα θρεπτική.

Υπάρχουν όμως συγκεκριμένα συστατικά που χρειάζονται προσοχή.

Το χαρακτηριστικότερο είναι η βιταμίνη Β12, καθώς οι φυσικές αξιόπιστες πηγές της βρίσκονται κυρίως σε ζωικά τρόφιμα.

Για κάποιον που ακολουθεί αυστηρά vegan διατροφή, η πρόσληψη Β12 μέσω κατάλληλων εμπλουτισμένων τροφίμων ή συμπληρώματος έχει ιδιαίτερη σημασία.

🔗 Διαβάστε επίσης: Βιταμίνες του Συμπλέγματος Β – Τι Κάνει η Καθεμία;

4. Στην εγκυμοσύνη

Οι διατροφικές ανάγκες μεταβάλλονται κατά την εγκυμοσύνη.

Το φυλλικό οξύ αποτελεί ένα από τα καλύτερα παραδείγματα συμπληρώματος με συγκεκριμένο και τεκμηριωμένο ρόλο πριν από τη σύλληψη και στα πρώτα στάδια της εγκυμοσύνης.

Ανάλογα με τη γυναίκα μπορεί να αξιολογηθούν επίσης ο σίδηρος, η βιταμίνη D, το ιώδιο ή άλλα θρεπτικά συστατικά.

Εδώ όμως η επιλογή πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του επαγγελματία υγείας που παρακολουθεί την εγκυμοσύνη.

5. Σε μεγαλύτερες ηλικίες

Με την ηλικία μπορούν να αλλάξουν:

• οι διατροφικές συνήθειες,
• η όρεξη,
• η απορρόφηση ορισμένων θρεπτικών συστατικών,
• η έκθεση στον ήλιο,
• αλλά και οι συνολικές ανάγκες.

Για παράδειγμα, η απορρόφηση της Β12 μπορεί να γίνει δυσκολότερη σε ορισμένους μεγαλύτερους ανθρώπους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ηλικιωμένος χρειάζεται μία μεγάλη πολυβιταμίνη, αλλά ότι η διατροφική κατάσταση αξίζει μεγαλύτερη προσοχή.

6. Σε συγκεκριμένες διατροφικές ελλείψεις ή περιορισμούς

Τροφικές αλλεργίες, δυσανεξίες, γαστρεντερικές παθήσεις ή πολύ περιοριστικές δίαιτες μπορούν να δυσκολέψουν την πρόσληψη ορισμένων θρεπτικών συστατικών.

Σε τέτοιες περιπτώσεις η χρήση συμπληρώματος μπορεί να είναι πιο στοχευμένη.

Το ζητούμενο είναι να εντοπιστεί τι πραγματικά λείπει, αντί να χρησιμοποιούνται τυχαία πολλά προϊόντα ταυτόχρονα.

7. Σε ορισμένες μορφές άσκησης

Ο χώρος της αθλητικής διατροφής είναι γεμάτος συμπληρώματα, αλλά λίγα διαθέτουν πραγματικά ισχυρή τεκμηρίωση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κρεατίνη, η οποία μπορεί να αυξήσει τη σωματική απόδοση σε διαδοχικές εκρήξεις βραχείας διάρκειας και υψηλής έντασης άσκησης όταν λαμβάνεται στην κατάλληλη ποσότητα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που πηγαίνει γυμναστήριο χρειάζεται δέκα διαφορετικά συμπληρώματα.

🔗 Διαβάστε επίσης: Κρεατίνη – Οφέλη, Χρήση και Τι Δείχνουν οι Έρευνες

Τα συμπληρώματα αντικαθιστούν μια καλή διατροφή;

Όχι.

Μία κάψουλα βιταμίνης C δεν είναι διατροφικά ισοδύναμη με ένα φρούτο.

Ένα φρούτο ή λαχανικό μπορεί να παρέχει:

φυτικές ίνες, νερό, βιταμίνες, μέταλλα και πολλές διαφορετικές φυτικές ενώσεις.

Αντίστοιχα, ένα λιπαρό ψάρι δεν παρέχει μόνο Ωμέγα-3 αλλά και πρωτεΐνη και άλλα θρεπτικά συστατικά.

Τα συμπληρώματα μπορούν να παρέχουν συγκεκριμένες ουσίες σε ελεγχόμενες ποσότητες.

Αυτό είναι χρήσιμο — αλλά διαφορετικό από το φαγητό.

Τότε γιατί χρησιμοποιούμε συμπληρώματα;

Επειδή έχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα:

μπορούν να παρέχουν συγκεκριμένη ποσότητα ενός συστατικού με πρακτικό και μετρήσιμο τρόπο.

Αν κάποιος δυσκολεύεται να καλύψει μία ανάγκη από τη διατροφή, ένα κατάλληλο συμπλήρωμα μπορεί να αποτελέσει μία πρακτική λύση.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν το συμπλήρωμα χρησιμοποιείται για να καλύψει συνολικά έναν κακό τρόπο ζωής.

Δεν υπάρχει πολυβιταμίνη που να αντικαθιστά συστηματικά:

κακή διατροφή, ελάχιστο ύπνο, κάπνισμα, υπερβολικό αλκοόλ και έλλειψη σωματικής δραστηριότητας.

Περισσότερα mg σημαίνουν καλύτερο προϊόν;

Όχι — και αυτό είναι από τα σημαντικότερα πράγματα που πρέπει να γνωρίζουμε.

Στον χώρο των συμπληρωμάτων υπάρχει συχνά ένας «πόλεμος αριθμών».

500 mg.
1.000 mg.
2.000 mg.
10.000% της ημερήσιας τιμής.

Ο μεγάλος αριθμός φαίνεται εντυπωσιακός στην ετικέτα, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα μεγαλύτερο όφελος.

Κάθε θρεπτικό συστατικό έχει διαφορετικές ανάγκες, διαφορετική απορρόφηση και διαφορετικά όρια ασφαλείας.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να προκαλέσει προβλήματα.

Τι είναι το NRV που βλέπουμε στις ετικέτες;

Το NRV (Nutrient Reference Value) είναι η Διατροφική Τιμή Αναφοράς.

Χρησιμοποιείται στις ετικέτες ώστε να έχουμε ένα κοινό σημείο αναφοράς για την ποσότητα βιταμινών και μετάλλων.

Αν ένα συμπλήρωμα αναγράφει:

Βιταμίνη C – 500% NRV

δεν σημαίνει ότι θα έχουμε «500% καλύτερο ανοσοποιητικό».

Σημαίνει ότι η συγκεκριμένη ποσότητα αντιστοιχεί στο πενταπλάσιο της Διατροφικής Τιμής Αναφοράς που χρησιμοποιείται για την επισήμανση.

100% NRV σημαίνει ότι απορροφούμε 100%;

Όχι.

Το ποσοστό NRV δεν είναι ποσοστό απορρόφησης.

Η πραγματική απορρόφηση ενός θρεπτικού συστατικού εξαρτάται από πολλούς παράγοντες:

• τη χημική μορφή,
• την ποσότητα,
• τη διατροφή,
• την κατάσταση του πεπτικού,
• άλλα θρεπτικά συστατικά,
• φάρμακα,
• και τις ανάγκες του οργανισμού.

Για αυτό δεν πρέπει να συγχέουμε το % NRV με το πόσο τελικά χρησιμοποιεί το σώμα.

Είναι καλύτερες οι «φυσικές» βιταμίνες;

Η λέξη «φυσικό» χρησιμοποιείται πολύ συχνά στο marketing.

Όμως φυσικό δεν σημαίνει αυτομάτως:

καλύτερο, αποτελεσματικότερο ή ασφαλέστερο.

Ένα μόριο βιταμίνης μπορεί να έχει την ίδια βιολογική λειτουργία ανεξάρτητα από το αν προέρχεται από συγκεκριμένη φυσική πηγή ή παράγεται με ελεγχόμενη διαδικασία.

Σε άλλες περιπτώσεις, διαφορετικές χημικές μορφές μπορεί πράγματι να παρουσιάζουν διαφορές.

Άρα χρειάζεται να εξετάζουμε το συγκεκριμένο συστατικό και όχι μόνο τη λέξη “natural” στην ετικέτα.

Είναι τα φυτικά συμπληρώματα πάντα ασφαλή;

Όχι.

Το γεγονός ότι κάτι προέρχεται από ένα φυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει βιολογική δράση.

Και ακριβώς επειδή έχει βιολογική δράση, μπορεί να έχει:

• ανεπιθύμητες ενέργειες,
• αντενδείξεις,
• αλληλεπιδράσεις με φάρμακα.

Για παράδειγμα, φυτικά εκχυλίσματα όπως Ginkgo Biloba, Ashwagandha ή γαϊδουράγκαθο δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν απλά τρόφιμα.

🔗 Διαβάστε επίσης: Ginkgo Biloba – Οφέλη, Μνήμη και Τι Δείχνουν οι Έρευνες

Τι σημαίνει «standardized extract»;

Στα φυτικά συμπληρώματα θα συναντήσουμε συχνά τον όρο τυποποιημένο εκχύλισμα (standardized extract).

Αυτό σημαίνει ότι το εκχύλισμα έχει παρασκευαστεί ώστε να παρέχει συγκεκριμένη ποσότητα ή ποσοστό ορισμένων χαρακτηριστικών συστατικών.

Για παράδειγμα, δύο προϊόντα μπορεί να γράφουν:

500 mg φυτού

αλλά να μην είναι καθόλου ισοδύναμα εάν το ένα χρησιμοποιεί απλή σκόνη και το άλλο συγκεκριμένο τυποποιημένο εκχύλισμα.

Γι’ αυτό στα φυτικά προϊόντα δεν αρκεί πάντα να κοιτάμε μόνο τα συνολικά mg.

Τι σημαίνει αναλογία εκχυλίσματος 10:1 ή 50:1;

Σε ορισμένα φυτικά συμπληρώματα εμφανίζονται αναλογίες όπως:

10:1, 20:1 ή 50:1.

Αυτές αναφέρονται γενικά στη σχέση μεταξύ της αρχικής φυτικής πρώτης ύλης και του παραγόμενου εκχυλίσματος.

Ένα υψηλότερο ratio όμως δεν σημαίνει από μόνο του καλύτερο προϊόν.

Η μέθοδος εκχύλισης, η πρώτη ύλη και —κυρίως— η πραγματική τυποποίηση σε δραστικά ή χαρακτηριστικά συστατικά έχουν επίσης σημασία.

Πώς διαβάζουμε σωστά μία ετικέτα συμπληρώματος;

Αντί να κοιτάμε μόνο το μπροστινό μέρος της συσκευασίας, αξίζει να ελέγχουμε μερικά βασικά σημεία.

1. Ποια είναι η ημερήσια δόση;

Ένα προϊόν μπορεί να γράφει εντυπωσιακά «1.000 mg» αλλά αυτή η ποσότητα να αφορά τρεις ή τέσσερις κάψουλες.

2. Πόσο δραστικό συστατικό παίρνουμε;

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε προϊόντα όπως τα Ωμέγα-3.

1.000 mg fish oil δεν σημαίνουν 1.000 mg EPA + DHA.

🔗 Διαβάστε επίσης: Ωμέγα-3 – Τι Πρέπει να Κοιτάμε στην Ετικέτα

3. Σε ποια μορφή βρίσκεται;

Magnesium oxide και magnesium bisglycinate, για παράδειγμα, δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.

🔗 Διαβάστε επίσης: Μαγνήσιο – Μορφές, Οφέλη και Πώς να Επιλέξετε

4. Πόσο παρέχει ανά ημερήσια δόση;

Αυτός είναι ο αριθμός που πρέπει να συγκρίνουμε μεταξύ διαφορετικών προϊόντων.

Όχι απλώς πόσα mg γράφονται με μεγάλα γράμματα στο μπροστινό μέρος.

Μπορούμε να παίρνουμε πολλά συμπληρώματα μαζί;

Μερικές φορές ναι, αλλά εδώ χρειάζεται προσοχή.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η επικάλυψη συστατικών.

Κάποιος μπορεί για παράδειγμα να παίρνει:

πολυβιταμίνη + B-Complex + μαγνήσιο με Β6 + άλλο προϊόν με Β6.

Χωρίς να το αντιλαμβάνεται, μπορεί να λαμβάνει πολύ μεγαλύτερη συνολική ποσότητα μιας βιταμίνης από αυτή που νομίζει.

Γι’ αυτό όταν χρησιμοποιούνται πολλά προϊόντα, πρέπει να εξετάζουμε τη συνολική ημερήσια πρόσληψη από όλα μαζί.

Υδατοδιαλυτές βιταμίνες σημαίνει ότι δεν υπάρχει κίνδυνος;

Όχι.

Συχνά ακούμε:

«Οι βιταμίνες Β και C είναι υδατοδιαλυτές, άρα ό,τι περισσεύει φεύγει στα ούρα».

Αυτό είναι μόνο μέρος της πραγματικότητας.

Πράγματι, ο οργανισμός αποβάλλει ποσότητες ορισμένων υδατοδιαλυτών βιταμινών.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οποιαδήποτε δόση είναι ασφαλής.

Για παράδειγμα, η υπερβολική και παρατεταμένη πρόσληψη βιταμίνης Β6 μπορεί να προκαλέσει νευρολογικά προβλήματα.

🔗 Διαβάστε επίσης: B-Complex – Οι 8 Βιταμίνες Β και Τι Κάνει η Καθεμία

Και οι λιποδιαλυτές βιταμίνες;

Οι βιταμίνες:

A, D, E και K

είναι λιποδιαλυτές.

Ο οργανισμός μπορεί να αποθηκεύσει μεγαλύτερες ποσότητές τους σε σχέση με πολλές υδατοδιαλυτές βιταμίνες.

Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που η αυθαίρετη χρήση πολύ μεγάλων δόσεων δεν αποτελεί καλή στρατηγική.

🔗 Διαβάστε επίσης: Βιταμίνη D – Οφέλη, Έλλειψη και Τι Πρέπει να Γνωρίζουμε

Χρειάζεται να κάνουμε εξετάσεις πριν πάρουμε συμπλήρωμα;

Όχι για κάθε συμπλήρωμα.

Δεν χρειάζεται κάποιος να κάνει δεκάδες εργαστηριακές εξετάσεις πριν πάρει ένα συνηθισμένο συμπλήρωμα.

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου οι εξετάσεις έχουν ιδιαίτερη αξία.

Για παράδειγμα, όταν υπάρχει υποψία πραγματικής ανεπάρκειας βιταμίνης D, Β12, σιδήρου ή άλλου θρεπτικού συστατικού, η μέτρηση μπορεί να βοηθήσει ώστε η χρήση να είναι στοχευμένη.

Επίσης, συμπτώματα όπως επίμονη κόπωση δεν πρέπει να αποδίδονται αυθαίρετα σε «έλλειψη βιταμινών».

Μπορούν να έχουν πολλές διαφορετικές αιτίες.

Συμπληρώματα και φάρμακα

Τα συμπληρώματα μπορούν να αλληλεπιδράσουν με φάρμακα.

Αυτό αφορά τόσο φυτικά συστατικά όσο και βιταμίνες ή μέταλλα.

Για παράδειγμα, χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν κάποιος:

• λαμβάνει αντιπηκτικά ή αντιαιμοπεταλιακά,
• χρησιμοποιεί πολλά χρόνια φάρμακα,
• έχει νεφρική ή ηπατική νόσο,
• πρόκειται να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση,
• είναι έγκυος ή θηλάζει.

Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σωστό να ενημερώνεται γιατρός ή φαρμακοποιός για όλα τα συμπληρώματα που χρησιμοποιούνται.

Πότε πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί με ένα συμπλήρωμα;

Υπάρχουν ορισμένες υποσχέσεις που πρέπει να μας κάνουν ιδιαίτερα προσεκτικούς.

Όπως:

«θεραπεύει όλες τις ασθένειες»

«καίει το λίπος χωρίς δίαιτα»

«καθαρίζει όλες τις τοξίνες»

«δεν έχει καμία παρενέργεια επειδή είναι φυσικό»

«αντικαθιστά τα φάρμακά σας»

Αυτές οι διατυπώσεις δεν αποτελούν ένδειξη καλύτερου προϊόντος.

Το αντίθετο.

Ένα σοβαρό συμπλήρωμα πρέπει να παρουσιάζεται με ρεαλιστικές πληροφορίες και χωρίς θεραπευτικές υποσχέσεις.

Πώς επιλέγουμε ένα καλό συμπλήρωμα;

Δεν υπάρχει ένας μοναδικός κανόνας, αλλά μπορούμε να κάνουμε πολύ καλύτερη επιλογή ελέγχοντας:

• την ακριβή σύνθεση,
• τη δόση ανά ημερήσια λήψη,
• τις μορφές των συστατικών,
• το % NRV όπου εφαρμόζεται,
• την προέλευση και τυποποίηση φυτικών εκχυλισμάτων,
• τις οδηγίες χρήσης,
• τις προειδοποιήσεις,
• και τα στοιχεία του υπεύθυνου παρασκευαστή ή διανομέα.

Και κυρίως:

Να επιλέγουμε με βάση το τι χρειαζόμαστε και όχι ποιο μπουκάλι έχει τους μεγαλύτερους αριθμούς.

Συχνές Ερωτήσεις για τα Συμπληρώματα Διατροφής

Πρέπει όλοι να παίρνουμε πολυβιταμίνη;

Όχι. Η ανάγκη εξαρτάται από τη διατροφή, την ηλικία, τις ανάγκες και τη γενικότερη κατάσταση του ατόμου.

Είναι ασφαλές να παίρνω συμπληρώματα καθημερινά;

Εξαρτάται από το προϊόν, τη δόση, τη διάρκεια χρήσης και τον άνθρωπο που το λαμβάνει. Το «συμπλήρωμα» δεν σημαίνει αυτομάτως «ακίνδυνο».

Είναι καλύτερο ένα προϊόν με 1000% NRV;

Όχι απαραίτητα. Το μεγαλύτερο ποσοστό δεν σημαίνει μεγαλύτερο όφελος.

Φυσικό σημαίνει ασφαλές;

Όχι. Και οι φυσικές ουσίες μπορούν να έχουν ισχυρή βιολογική δράση, ανεπιθύμητες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις.

Πρέπει να κάνω εξετάσεις;

Όχι για κάθε συμπλήρωμα. Όταν όμως υπάρχει υποψία ανεπάρκειας ή συμπτώματα, η κατάλληλη αξιολόγηση μπορεί να αποτρέψει την τυχαία χρήση προϊόντων.

Μπορώ να συνδυάζω συμπληρώματα;

Ναι, σε αρκετές περιπτώσεις, αλλά πρέπει να ελέγχεται εάν επαναλαμβάνονται τα ίδια συστατικά και αυξάνεται υπερβολικά η συνολική ημερήσια πρόσληψη.

Είναι τα συμπληρώματα φάρμακα;

Όχι. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν προορίζονται για τη θεραπεία ή πρόληψη ασθενειών και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως αντικατάσταση συνταγογραφημένης θεραπείας.

Συμπληρώματα Διατροφής: Το σωστό προϊόν για τον σωστό λόγο

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι ούτε «θαυματουργά χάπια» ούτε κάτι που πρέπει συλλήβδην να απορρίπτουμε.

Είναι εργαλεία.

Και όπως κάθε εργαλείο, η αξία τους εξαρτάται από το πότε, το γιατί και το πώς χρησιμοποιούνται.

Σε έναν άνθρωπο με συγκεκριμένη διατροφική ανάγκη, ένα σωστά επιλεγμένο συμπλήρωμα μπορεί να είναι πραγματικά χρήσιμο.

Σε έναν άλλο άνθρωπο που ήδη καλύπτει τις ανάγκες του, η προσθήκη τεράστιων ποσοτήτων βιταμινών μπορεί να μην προσφέρει κανένα επιπλέον όφελος.

Γι’ αυτό πριν επιλέξουμε ένα συμπλήρωμα, αξίζει να κάνουμε τρεις απλές ερωτήσεις:

Τι περιέχει;

Πόσο περιέχει;

Γιατί το χρειάζομαι;

Αυτές οι τρεις ερωτήσεις είναι πολύ πιο χρήσιμες από οποιοδήποτε εντυπωσιακό slogan στην μπροστινή πλευρά ενός μπουκαλιού.

Το αλάτι είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα συστατικά της καθημερινής διατροφής.

Από τη μία ακούμε ότι πρέπει να το περιορίζουμε όσο περισσότερο γίνεται. Από την άλλη, όσοι γυμνάζονται συχνά βλέπουν ηλεκτρολύτες και νάτριο σε αθλητικά ποτά και προϊόντα ενυδάτωσης.

Τελικά τι ισχύει;

Χρειαζόμαστε αλάτι ή πρέπει να το αποφεύγουμε; Πόσο είναι πολύ; Και ένας άνθρωπος που γυμνάζεται και ιδρώνει πολύ έχει τις ίδιες ανάγκες με κάποιον που κάνει καθιστική ζωή;

Η απάντηση ξεκινά από μια σημαντική διάκριση:

αλάτι και νάτριο δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.

Το νάτριο είναι απαραίτητο μέταλλο και ηλεκτρολύτης. Συμμετέχει στη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού, αλλά η υπερβολική πρόσληψη νατρίου συνδέεται με αύξηση της αρτηριακής πίεσης και μεγαλύτερο καρδιαγγειακό κίνδυνο.

Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι να «φοβηθούμε» το αλάτι.

Είναι να μάθουμε πόσο πραγματικά καταναλώνουμε και από πού προέρχεται.

Κατανόησε πρώτα τη διαφορά ανάμεσα σε αλάτι και νάτριο

Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα.

Δεν σημαίνουν.

Το κοινό επιτραπέζιο αλάτι αποτελείται κυρίως από χλωριούχο νάτριο (NaCl). Το νάτριο είναι ένα από τα στοιχεία που περιέχονται στο αλάτι.

Πρακτικά, περίπου:

1 g νατρίου ≈ 2,5 g αλατιού

και επομένως:

2 g νατρίου ≈ 5 g αλατιού.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία όταν κοιτάζεις ετικέτες τροφίμων ή διαβάζεις διατροφικές συστάσεις.

Αν μια οδηγία αναφέρει «2 γραμμάρια νατρίου», δεν σημαίνει 2 γραμμάρια αλατιού.

Και φυσικά το νάτριο δεν προέρχεται αποκλειστικά από την αλατιέρα.

Υπάρχει φυσικά σε τρόφιμα, αλλά πολύ μεγαλύτερες ποσότητες μπορεί να προέρχονται από επεξεργασμένα τρόφιμα, ψωμί, τυριά, αλλαντικά, snacks, έτοιμες σάλτσες και γεύματα.

Πόσο αλάτι πρέπει να τρώμε την ημέρα;

Για τον γενικό ενήλικο πληθυσμό έχουμε ένα πολύ χρήσιμο σημείο αναφοράς.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) συστήνει:

λιγότερο από 2.000 mg νατρίου την ημέρα,

που αντιστοιχούν περίπου σε:

λιγότερο από 5 g αλατιού ημερησίως.

Πρόκειται για ποσότητα λίγο μικρότερη από ένα κουταλάκι του γλυκού συνολικά μέσα στην ημέρα.

Και εδώ βρίσκεται η παγίδα.

Δεν σημαίνει ότι μπορείς να βάλεις ένα κουταλάκι αλάτι στο φαγητό σου και να θεωρήσεις ότι βρίσκεσαι μέσα στο όριο.

Το όριο αφορά όλο το αλάτι της ημέρας:

το ψωμί, το τυρί, τα αλλαντικά, τις σάλτσες, το έτοιμο φαγητό, τα snacks και φυσικά αυτό που προσθέτεις εσύ.

Η EFSA έχει επίσης προσδιορίσει τα 2 g νατρίου ημερησίως ως ασφαλές και επαρκές επίπεδο για τον γενικό ενήλικο πληθυσμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Γιατί χρειαζόμαστε νάτριο;

Αν το πολύ νάτριο αποτελεί πρόβλημα, γιατί δεν το αφαιρούμε εντελώς;

Επειδή το νάτριο δεν είναι άχρηστο συστατικό της διατροφής.

Είναι ηλεκτρολύτης και συμμετέχει σε σημαντικές φυσιολογικές διαδικασίες, όπως η διατήρηση της ισορροπίας των υγρών και η φυσιολογική νευρομυϊκή λειτουργία.

Το ανθρώπινο σώμα διατηρεί στενό έλεγχο της συγκέντρωσης νατρίου μέσω μηχανισμών στους οποίους συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, οι νεφροί και ορμονικά συστήματα.

Άρα το μήνυμα δεν είναι:

«όσο λιγότερο αλάτι τόσο καλύτερα».

Για τον γενικό πληθυσμό, το πραγματικό πρόβλημα είναι συνήθως το αντίθετο: η πρόσληψη νατρίου βρίσκεται πάνω από τα επίπεδα που θεωρούνται κατάλληλα για τη δημόσια υγεία. Η EFSA σημειώνει ότι η μέση πρόσληψη στις ευρωπαϊκές ενήλικες ομάδες υπερβαίνει τα 2 g νατρίου ημερησίως και ότι η ανεπαρκής πρόσληψη αποτελεί σχετικά μικρή ανησυχία σε επίπεδο ευρωπαϊκού πληθυσμού.

Μάθε πού κρύβεται πραγματικά το περισσότερο αλάτι

Αν θέλεις να μειώσεις την πρόσληψη αλατιού, η πρώτη σου κίνηση πιθανότατα θα είναι:

«Δεν θα βάζω αλάτι στο φαγητό».

Καλή αρχή.

Αλλά μπορεί να μην είναι εκεί το μεγαλύτερο πρόβλημα.

Ο WHO αναφέρει ότι σε πολλές χώρες σημαντικές πηγές αλατιού είναι τα επεξεργασμένα τρόφιμα και τρόφιμα που καταναλώνονται συχνά, όπως ψωμί, επεξεργασμένα κρέατα, τυριά και αλμυρά snacks.

Σκέψου μια ημέρα με:

πρωινό sandwich με τυρί και γαλοπούλα,

έτοιμη σάλτσα στο μεσημεριανό,

λίγο τυρί,

μερικά crackers το απόγευμα,

και delivery το βράδυ.

Μπορεί να μην άγγιξες ποτέ την αλατιέρα και παρ’ όλα αυτά να κατανάλωσες σημαντική ποσότητα νατρίου.

Αυτός είναι και ο λόγος που η ανάγνωση της διατροφικής ετικέτας είναι πολύ πιο χρήσιμη από το να δαιμονοποιούμε απλώς το αλάτι που βάζουμε στη σαλάτα.

Δες πώς το πολύ αλάτι επηρεάζει την αρτηριακή πίεση

Αυτό είναι το σημείο όπου τα δεδομένα είναι ιδιαίτερα σημαντικά.

Η υψηλή πρόσληψη νατρίου σχετίζεται με αυξημένη αρτηριακή πίεση, η οποία αποτελεί σημαντικό παράγοντα καρδιαγγειακού κινδύνου. Γι’ αυτό ο WHO συστήνει μείωση της πρόσληψης νατρίου στον γενικό πληθυσμό.

Δεν αντιδρούν όμως όλοι ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.

Υπάρχουν διαφορές στην ευαισθησία στο αλάτι, ενώ ηλικία, συνολική διατροφή, νεφρική λειτουργία, σωματικό βάρος και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την απόκριση.

Αυτό δεν αλλάζει τη βασική σύσταση δημόσιας υγείας.

Σημαίνει όμως ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε άνθρωπο σαν να έχει ακριβώς τις ίδιες ανάγκες.

Ιδιαίτερα αν υπάρχει υπέρταση, καρδιαγγειακή ή νεφρική νόσος ή ειδική ιατρική οδηγία, οι γενικές συμβουλές ενός άρθρου δεν αντικαθιστούν το εξατομικευμένο πλάνο του γιατρού ή του διαιτολόγου.

Μην μπερδεύεις την κατακράτηση υγρών με την αύξηση λίπους

Έφαγες ένα πολύ αλμυρό γεύμα το βράδυ και το επόμενο πρωί η ζυγαριά δείχνει ένα κιλό περισσότερο.

Πήρες ένα κιλό λίπος;

Όχι.

Η πρόσληψη νατρίου επηρεάζει την ισορροπία των υγρών και ένα πολύ αλμυρό γεύμα μπορεί να συνοδευτεί από προσωρινές μεταβολές στα υγρά του σώματος.

Γι’ αυτό η ζυγαριά μπορεί να μετακινηθεί αισθητά από τη μία ημέρα στην άλλη.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί από περισσότερους υδατάνθρακες, διαφορετική ποσότητα φαγητού στο πεπτικό σύστημα ή αλλαγές στην ενυδάτωση.

Κατακράτηση νερού και αύξηση σωματικού λίπους είναι διαφορετικά πράγματα.

Αν προσπαθείς να χάσεις βάρος, μην κρίνεις την πρόοδό σου από μία μέτρηση μετά από pizza, burger ή ένα πολύ αλμυρό γεύμα.

Παρακολούθησε την τάση του βάρους σε βάθος εβδομάδων.

Αλάτι και γυμναστική: Χρειάζονται περισσότερο οι αθλητές;

Εδώ η συζήτηση γίνεται πιο ενδιαφέρουσα.

Όταν ιδρώνεις, δεν χάνεις μόνο νερό.

Χάνεις και ηλεκτρολύτες, μεταξύ των οποίων νάτριο.

Αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος που κάνει μια σύντομη προπόνηση σε κλιματιζόμενο γυμναστήριο δεν βρίσκεται απαραίτητα στην ίδια κατάσταση με κάποιον που τρέχει δύο ώρες μέσα στη ζέστη.

Ο ρυθμός εφίδρωσης και η συγκέντρωση ηλεκτρολυτών στον ιδρώτα παρουσιάζουν σημαντικές ατομικές διαφορές. Γι’ αυτό οι αθλητικές οδηγίες τονίζουν ότι τα πλάνα ενυδάτωσης πρέπει να προσαρμόζονται στο άτομο και στις συνθήκες.

Για τις περισσότερες σύντομες καθημερινές προπονήσεις, ένα άτομο που τρέφεται κανονικά και ενυδατώνεται επαρκώς δεν χρειάζεται αυτομάτως να φορτώνει ηλεκτρολύτες και αλάτι.

Οι ανάγκες όμως μπορούν να αλλάξουν όταν έχουμε:

• παρατεταμένη άσκηση,
• υψηλές θερμοκρασίες,
• πολύ έντονη εφίδρωση,
• πολλαπλές προπονήσεις,
• μεγάλες απώλειες υγρών.

Εκεί η αναπλήρωση νερού και ηλεκτρολυτών αποκτά μεγαλύτερη σημασία.

Μην θεωρείς ότι περισσότερο νερό είναι πάντα καλύτερο

Όπως υπάρχει η αφυδάτωση, υπάρχει και το άλλο άκρο.

Η κατανάλωση υπερβολικά μεγάλων ποσοτήτων νερού σε σχέση με τις απώλειες μπορεί σε ακραίες περιπτώσεις να μειώσει υπερβολικά τη συγκέντρωση νατρίου στο αίμα.

Η κατάσταση ονομάζεται υπονατριαιμία και μπορεί να είναι σοβαρή.

Αυτό αφορά περισσότερο παρατεταμένα αθλητικά γεγονότα και ακραίες πρακτικές ενυδάτωσης παρά μια τυπική προπόνηση 45 λεπτών.

Αλλά μας διδάσκει κάτι σημαντικό:

Στην ενυδάτωση δεν ισχύει «όσο περισσότερο τόσο καλύτερα».

Οι σύγχρονες αθλητικές οδηγίες στοχεύουν στην αποφυγή τόσο της υπερβολικής αφυδάτωσης όσο και της υπερκατανάλωσης υγρών, λαμβάνοντας υπόψη τις ατομικές απώλειες ιδρώτα.

Χρειάζεσαι ηλεκτρολύτες σε κάθε προπόνηση;

Όχι απαραίτητα.

Αν κάνεις 45–60 λεπτά βάρη, σε φυσιολογική θερμοκρασία, έχεις φάει κανονικά και δεν ιδρώνεις υπερβολικά, το νερό συνήθως καλύπτει μεγάλο μέρος των αναγκών ενυδάτωσης.

Η κατάσταση αλλάζει σε μεγαλύτερης διάρκειας ή ιδιαίτερα απαιτητική άσκηση.

Σε σχετικές οδηγίες για παρατεταμένη άσκηση, η παρουσία νατρίου στα υγρά μπορεί να βοηθήσει στην κατακράτηση των υγρών και στην αναπλήρωση ηλεκτρολυτών, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν σημαντικές απώλειες μέσω ιδρώτα.

Επομένως, μην αγοράζεις ηλεκτρολύτες επειδή απλώς πήγες γυμναστήριο.

Αλλά επίσης μην θεωρείς ότι είναι άχρηστοι για έναν άνθρωπο που κάνει πολύωρη προπόνηση αντοχής μέσα στον Αύγουστο.

Το πλαίσιο έχει σημασία.

Μάθε αν ιδρώνεις περισσότερο από τον μέσο άνθρωπο

Δεν χρειάζεσαι εργαστήριο για να αποκτήσεις μια πρώτη εικόνα των απωλειών υγρών σου.

Ένας πρακτικός τρόπος που χρησιμοποιείται στον αθλητισμό είναι η σύγκριση του σωματικού βάρους πριν και μετά την προπόνηση, λαμβάνοντας υπόψη πόσο υγρό κατανάλωσες.

Αν χάνεις συστηματικά πολύ βάρος κατά τη διάρκεια μεγάλης προπόνησης, αυτό αποτελεί ένδειξη σημαντικών απωλειών υγρών.

Οι αθλητικές οδηγίες αναφέρουν ότι ο εξατομικευμένος ρυθμός εφίδρωσης μπορεί να εκτιμηθεί μέσω μέτρησης βάρους πριν και μετά την άσκηση.

Αυτό όμως δεν σου λέει ακριβώς πόσο νάτριο χάνεις, επειδή η συγκέντρωση νατρίου στον ιδρώτα επίσης διαφέρει μεταξύ ανθρώπων.

Γι’ αυτό οι πολύ συγκεκριμένες συστάσεις ηλεκτρολυτών έχουν μεγαλύτερη αξία σε αθλητές αντοχής και σε περιπτώσεις όπου οι απώλειες είναι πραγματικά μεγάλες.

Θαλασσινό, Ιμαλαΐων ή κοινό αλάτι;

Εδώ το marketing έχει κάνει εξαιρετική δουλειά.

Ροζ αλάτι Ιμαλαΐων, θαλασσινό αλάτι, ανθός αλατιού, μαύρο αλάτι…

Υπάρχουν πραγματικές διαφορές στη γεύση, στην υφή και σε μικρές ποσότητες άλλων μετάλλων.

Αλλά από την άποψη του νατρίου, όλα εξακολουθούν να είναι αλάτι.

Το ροζ χρώμα δεν μετατρέπει το αλάτι Ιμαλαΐων σε πολυβιταμίνη.

Αν σου αρέσει περισσότερο η γεύση του, χρησιμοποίησέ το.

Αλλά μην θεωρείς ότι μπορείς να καταναλώνεις απεριόριστη ποσότητα επειδή είναι «φυσικό».

Και υπάρχει ακόμη ένας πρακτικός παράγοντας: το ιώδιο.

Ο WHO συνιστά το αλάτι που καταναλώνεται να είναι ιωδιούχο, καθώς η ιωδίωση αποτελεί σημαντική στρατηγική δημόσιας υγείας για επαρκή πρόσληψη ιωδίου.

Άρα ένα πανάκριβο «gourmet» αλάτι δεν είναι αυτομάτως διατροφικά ανώτερο από ένα απλό ιωδιούχο αλάτι.

Μάθε να διαβάζεις σωστά την ετικέτα

Αυτό είναι ίσως το πιο πρακτικό εργαλείο που μπορείς να πάρεις από το άρθρο.

Όταν αγοράζεις συσκευασμένο τρόφιμο, κοίταξε την ποσότητα αλατιού ή νατρίου ανά 100 g και ανά μερίδα, ανάλογα με τον τρόπο επισήμανσης.

Και μην ξεχνάς το μέγεθος της μερίδας.

Ένα προϊόν μπορεί να φαίνεται σχετικά χαμηλό σε αλάτι ανά «μερίδα», αλλά αν η υποτιθέμενη μερίδα είναι 25 g και εσύ τρως 100 g, η πραγματική πρόσληψη είναι τετραπλάσια.

Η FDA επισημαίνει επίσης ότι η σύγκριση των ετικετών παρόμοιων προϊόντων είναι ένας απλός τρόπος να μειώσεις το νάτριο χωρίς να αλλάξεις εντελώς τη διατροφή σου.

Δύο ψωμιά, δύο τυριά ή δύο έτοιμες σάλτσες μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική ποσότητα νατρίου.

Μείωσε το αλάτι χωρίς να τρως άνοστο φαγητό

Το «λιγότερο αλάτι» δεν σημαίνει ότι από αύριο πρέπει να τρως βραστό κοτόπουλο χωρίς γεύση.

Μπορείς να χρησιμοποιήσεις:

λεμόνι,

ξύδι,

σκόρδο,

πιπέρι,

ρίγανη,

πάπρικα,

κύμινο,

δεντρολίβανο,

φρέσκα βότανα,

και άλλα μπαχαρικά.

Το σημαντικότερο όμως μπορεί να είναι η μείωση των πολύ επεξεργασμένων τροφίμων.

Αν το μεγαλύτερο μέρος της διατροφής σου αποτελείται από σχετικά απλές τροφές και μαγειρεύεις αρκετά γεύματα μόνος σου, έχεις πολύ μεγαλύτερο έλεγχο στην ποσότητα αλατιού.

Δεν χρειάζεται να γίνει εμμονή.

Χρειάζεται απλώς να γνωρίζεις πού βρίσκεται.

Μην κόψεις αυθαίρετα το αλάτι αν υπάρχει ιατρικό θέμα

Οι γενικές συστάσεις αφορούν τον γενικό πληθυσμό.

Υπάρχουν όμως καταστάσεις στις οποίες η διαχείριση νατρίου και υγρών χρειάζεται εξατομίκευση.

Ο ίδιος ο WHO εξαιρεί από τις γενικές οδηγίες ορισμένους ανθρώπους με παθήσεις ή φαρμακευτικές θεραπείες που μπορεί να επηρεάζουν το νάτριο ή την ισορροπία των υγρών και απαιτούν ιατρικά επιβλεπόμενη διατροφή.

Αν έχεις συγκεκριμένες οδηγίες από γιατρό για αλάτι ή υγρά, αυτές υπερισχύουν ενός γενικού άρθρου.

Και αν εμφανίζεις συστηματικά έντονα οιδήματα, ασυνήθιστη δίψα, ζάλη ή άλλα επίμονα συμπτώματα, μην προσπαθήσεις να τα «διορθώσεις» μόνος σου προσθέτοντας ή αφαιρώντας ηλεκτρολύτες.

Συχνές Απορίες (FAQ)

Πόσο αλάτι πρέπει να τρώω την ημέρα;

Ο WHO συστήνει στους ενήλικες λιγότερο από 5 g αλατιού ημερησίως, που αντιστοιχούν σε λιγότερο από 2 g νατρίου.

5 γραμμάρια αλάτι σημαίνει ένα κουταλάκι στο φαγητό;

Όχι ακριβώς. Η ποσότητα αφορά τη συνολική ημερήσια πρόσληψη, συμπεριλαμβανομένου του αλατιού που βρίσκεται ήδη στα τρόφιμα. Τα 5 g είναι περίπου λίγο λιγότερο από ένα κουταλάκι συνολικά.

Αλάτι και νάτριο είναι το ίδιο;

Όχι. Το νάτριο είναι μέταλλο και αποτελεί συστατικό του χλωριούχου νατρίου, δηλαδή του κοινού αλατιού.

Το αλάτι προκαλεί κατακράτηση;

Η πρόσληψη νατρίου επηρεάζει την ισορροπία υγρών. Ένα πολύ αλμυρό γεύμα μπορεί να προκαλέσει προσωρινή μεταβολή του σωματικού νερού και της ζυγαριάς, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αυξήθηκε αντίστοιχα το σωματικό λίπος.

Χρειάζομαι περισσότερο αλάτι επειδή γυμνάζομαι;

Όχι απαραίτητα. Οι απώλειες εξαρτώνται από τη διάρκεια και ένταση της άσκησης, τη θερμοκρασία, τον ρυθμό εφίδρωσης και τη συγκέντρωση ηλεκτρολυτών στον ιδρώτα. Οι ανάγκες γίνονται μεγαλύτερες κυρίως όταν οι απώλειες ιδρώτα είναι σημαντικές.

Χρειάζομαι ηλεκτρολύτες στα βάρη;

Σε μια συνηθισμένη προπόνηση μικρής ή μέτριας διάρκειας συνήθως δεν είναι απαραίτητοι για όλους. Σε παρατεταμένη άσκηση, ζέστη ή πολύ έντονη εφίδρωση μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη χρησιμότητα.

Είναι καλύτερο το αλάτι Ιμαλαΐων;

Μπορεί να διαφέρει σε γεύση, χρώμα και ίχνη άλλων μετάλλων, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πηγή νατρίου. Δεν υπάρχει λόγος να θεωρείται «ελεύθερο» από τους περιορισμούς που αφορούν τη συνολική πρόσληψη αλατιού.

Να σταματήσω εντελώς να βάζω αλάτι;

Για τους περισσότερους ανθρώπους ο στόχος δεν είναι η μηδενική πρόσληψη νατρίου αλλά η αποφυγή της υπερβολικής πρόσληψης. Μεγάλη σημασία έχει το νάτριο που ήδη περιέχεται στα επεξεργασμένα και έτοιμα τρόφιμα.

Βρες την ισορροπία αντί να φοβάσαι την αλατιέρα

Το νάτριο είναι απαραίτητο για τον ανθρώπινο οργανισμό.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι περισσότερο είναι καλύτερο.

Για τον γενικό πληθυσμό, το πρόβλημα είναι πολύ συχνότερα η υπερβολική πρόσληψη παρά η έλλειψη. Ο WHO συστήνει λιγότερο από 5 g αλατιού την ημέρα και η EFSA θεωρεί τα 2 g νατρίου ημερησίως ασφαλές και επαρκές επίπεδο για τον γενικό ενήλικο πληθυσμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το πιο σημαντικό επίσης δεν είναι να μετράς κάθε κόκκο αλατιού που πέφτει στη σαλάτα σου.

Δες τη συνολική διατροφή.

Αν τρως καθημερινά αλλαντικά, έτοιμες σάλτσες, snacks, πολύ τυρί και delivery, η αλατιέρα μπορεί να είναι το μικρότερο μέρος του προβλήματος.

Αν αντίθετα τρως κυρίως μη επεξεργασμένες τροφές, μαγειρεύεις αρκετά γεύματα μόνος σου και διαβάζεις τις ετικέτες, η διαχείριση του νατρίου γίνεται πολύ ευκολότερη.

Και αν γυμνάζεσαι, μην περάσεις στο άλλο άκρο. Η εφίδρωση σημαίνει απώλεια νερού και ηλεκτρολυτών, και σε μεγάλες διάρκειες ή δύσκολες συνθήκες οι ανάγκες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το αλάτι λοιπόν δεν χρειάζεται ούτε φόβο ούτε υπερβολή.

Χρειάζεται μέτρο και σωστό πλαίσιο.

Η πρωτεΐνη whey είναι ίσως το πιο γνωστό συμπλήρωμα διατροφής στον χώρο της άσκησης.

Για πολλούς έχει γίνει σχεδόν συνώνυμη με το γυμναστήριο: τελειώνεις την προπόνηση, βάζεις μία δόση στο shaker και πίνεις το πρωτεϊνικό σου ρόφημα.

Αλλά χρειάζεται πραγματικά whey όποιος γυμνάζεται;

Ποια είναι η διαφορά Whey Concentrate και Whey Isolate; Πόση πρωτεΐνη χρειαζόμαστε; Πρέπει να την παίρνουμε αμέσως μετά την προπόνηση; Και βοηθά πραγματικά στο αδυνάτισμα;

Για να απαντήσουμε σωστά, πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουμε κάτι:

Η whey δεν είναι «μαγικό» συμπλήρωμα για μυϊκή ανάπτυξη.

Είναι πρωτεΐνη υψηλής ποιότητας σε μία ιδιαίτερα πρακτική μορφή.

Και ακριβώς αυτή η απλότητα είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της.

Τι είναι η πρωτεΐνη Whey;

Η whey protein ή πρωτεΐνη ορού γάλακτος προέρχεται από το γάλα.

Οι πρωτεΐνες του αγελαδινού γάλακτος χωρίζονται κατά προσέγγιση σε:

80% καζεΐνη
20% πρωτεΐνες ορού γάλακτος (whey).

Κατά την παραγωγή τυριού, το γάλα πήζει και διαχωρίζεται. Το υγρό μέρος που προκύπτει περιέχει τις πρωτεΐνες ορού γάλακτος.

Με περαιτέρω επεξεργασία και φιλτράρισμα δημιουργείται η γνωστή σκόνη πρωτεΐνης whey.

Το τελικό προϊόν αποτελεί μια πλήρη πηγή πρωτεΐνης, καθώς περιέχει και τα εννέα απαραίτητα αμινοξέα που ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να συνθέσει μόνος του σε επαρκείς ποσότητες.

Γιατί η Whey είναι τόσο δημοφιλής;

Υπάρχουν τρεις πολύ απλοί λόγοι.

1. Παρέχει πρωτεΐνη υψηλής ποιότητας

Η whey διαθέτει υψηλή περιεκτικότητα σε απαραίτητα αμινοξέα και ιδιαίτερα σε λευκίνη, ένα αμινοξύ που έχει σημαντικό ρόλο στη διέγερση της μυϊκής πρωτεϊνοσύνθεσης.

2. Πέπτεται σχετικά γρήγορα

Σε σύγκριση με πρωτεΐνες όπως η καζεΐνη, η whey πέπτεται και παρέχει αμινοξέα στην κυκλοφορία σχετικά γρήγορα.

3. Είναι εξαιρετικά πρακτική

Μία δόση μπορεί να παρέχει περίπου 20–25 g πρωτεΐνης, ανάλογα με το προϊόν, χωρίς να χρειάζεται να μαγειρέψεις.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της.

Whey και μυϊκή ανάπτυξη: Βοηθά πραγματικά;

Ναι — αλλά χρειάζεται να το διατυπώσουμε σωστά.

Η μυϊκή ανάπτυξη απαιτεί πρωτίστως:

προπόνηση αντιστάσεων + επαρκή συνολική πρόσληψη πρωτεΐνης + επαρκή ενέργεια + αποκατάσταση.

Η whey μπορεί να βοηθήσει επειδή αποτελεί έναν εύκολο τρόπο να αυξήσεις τη συνολική ημερήσια πρόσληψη πρωτεΐνης.

Δεν είναι όμως η σκόνη αυτή καθαυτή που δημιουργεί τους μυς.

Αν δύο άνθρωποι καταναλώνουν την ίδια κατάλληλη ποσότητα πρωτεΐνης και ο ένας την παίρνει κυρίως από τρόφιμα ενώ ο άλλος χρησιμοποιεί και whey, δεν πρέπει να περιμένουμε ότι το shaker από μόνο του θα δώσει στον δεύτερο μαγικά μεγαλύτερους μυς.

Η μεγάλη αξία της whey είναι ότι κάνει πολύ ευκολότερη την επίτευξη του ημερήσιου στόχου πρωτεΐνης.

Πόση πρωτεΐνη χρειάζεται κάποιος που γυμνάζεται;

Οι ανάγκες εξαρτώνται από:

το σωματικό βάρος,

το είδος της άσκησης,

την ένταση και συχνότητα,

τη συνολική πρόσληψη θερμίδων,

και τον στόχο.

Για ανθρώπους που γυμνάζονται συστηματικά, μία πολύ συχνά χρησιμοποιούμενη περιοχή είναι περίπου:

1,4–2,0 g πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους ημερησίως.

Για παράδειγμα, ένας ασκούμενος 80 kg μπορεί να κινηθεί περίπου στα:

112–160 g πρωτεΐνης ημερησίως, ανάλογα με τις ανάγκες και τον στόχο του.

Αυτό αφορά όμως την ολόκληρη ημέρα.

Όχι τη whey.

Αν παίρνεις ήδη 130 g πρωτεΐνης από αυγά, κρέας, ψάρι, γιαούρτι, γαλακτοκομικά, όσπρια και άλλες τροφές, δεν χρειάζεται να προσθέσεις άλλα 100 g από shakes επειδή γυμνάζεσαι.

Πόση Whey πρέπει να παίρνω;

Δεν υπάρχει υποχρεωτική ημερήσια δόση whey.

Η σωστή ποσότητα εξαρτάται από το πόση πρωτεΐνη λείπει από τη διατροφή σου.

Για παράδειγμα:

Αν ο ημερήσιος στόχος σου είναι 140 g και από τα γεύματά σου παίρνεις περίπου 115–120 g, ένα shake που παρέχει 20–25 g πρωτεΐνης είναι ένας πολύ απλός τρόπος να καλύψεις τη διαφορά.

Γι’ αυτό και το:

«Πόσα scoops πρέπει να παίρνω;»

δεν έχει μία απάντηση για όλους.

Κάποιος μπορεί να μη χρειάζεται κανένα.

Άλλος μπορεί να χρησιμοποιεί ένα.

Και κάποιος που δυσκολεύεται πολύ να καλύψει τις ανάγκες του από φαγητό μπορεί να χρησιμοποιεί περισσότερο.

Πρέπει να πίνουμε Whey αμέσως μετά την προπόνηση;

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους γύρω από την πρωτεΐνη είναι το περίφημο:

«Έχεις 30 λεπτά μετά την προπόνηση, αλλιώς έχασες το anabolic window.»

Τα πράγματα δεν είναι τόσο δραματικά.

Η συνολική ημερήσια πρόσληψη πρωτεΐνης και η σχετικά ομοιόμορφη κατανομή της μέσα στην ημέρα έχουν μεγαλύτερη σημασία από το να τρέξεις στα αποδυτήρια για να πιεις whey στο 29ο λεπτό.

Η λήψη πρωτεΐνης γύρω από την προπόνηση είναι πρακτική και απολύτως λογική.

Αλλά το «παράθυρο» δεν κλείνει ξαφνικά.

Αν τελειώσεις την προπόνηση και φας ένα κανονικό γεύμα πλούσιο σε πρωτεΐνη λίγο αργότερα, δεν έχασες τα αποτελέσματα της προπόνησής σου.

Whey Concentrate ή Whey Isolate;

Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη επιλογή όταν αγοράζεις whey.

Whey Protein Concentrate – WPC

Η concentrate αποτελεί λιγότερο φιλτραρισμένη μορφή whey.

Ανάλογα με το προϊόν, περιέχει συνήθως περισσότερη:

λακτόζη, λίπος και υδατάνθρακες

σε σχέση με μία isolate.

Μία καλή WPC μπορεί να αποτελεί εξαιρετική επιλογή για τον μέσο ασκούμενο.

Πλεονεκτήματα

Συνήθως είναι οικονομικότερη, έχει καλή γεύση και παρέχει υψηλής ποιότητας πρωτεΐνη.

Για κάποιον χωρίς πρόβλημα με τη λακτόζη που απλώς θέλει να αυξήσει την πρόσληψη πρωτεΐνης του, συχνά είναι το καλύτερο value for money.

Whey Protein Isolate – WPI

Η isolate υφίσταται επιπλέον φιλτράρισμα ώστε να αφαιρεθεί μεγαλύτερο μέρος των λιπών, της λακτόζης και άλλων συστατικών.

Το αποτέλεσμα είναι συνήθως μεγαλύτερη συγκέντρωση πρωτεΐνης στο τελικό προϊόν.

Μία whey isolate συχνά φτάνει περίπου το 90% πρωτεΐνη κατά βάρος, αν και η ακριβής σύνθεση εξαρτάται από το προϊόν.

Πλεονεκτήματα

Περισσότερη πρωτεΐνη ανά γραμμάριο προϊόντος.

Λιγότεροι υδατάνθρακες και λίπος.

Συνήθως πολύ χαμηλότερη ποσότητα λακτόζης.

Μειονέκτημα

Είναι συνήθως ακριβότερη.

Και εδώ διορθώνουμε έναν μεγάλο μύθο του παλιού άρθρου:

Η isolate δεν είναι «χειρότερη» επειδή είναι περισσότερο επεξεργασμένη.

Η επεξεργασία/μετουσίωση μιας πρωτεΐνης δεν σημαίνει ότι χάνει τα αμινοξέα της ή ότι παύει να αποτελεί ποιοτική πρωτεΐνη.

Concentrate ή Isolate: Ποια είναι καλύτερη;

Για τους περισσότερους:

Θέλεις οικονομία → Concentrate.

Θέλεις υψηλότερο ποσοστό πρωτεΐνης και λιγότερη λακτόζη → Isolate.

Αν μία WPC σου δίνει 23 g πρωτεΐνης και μία WPI 25 g, η διαφορά στη μυϊκή ανάπτυξη δεν πρόκειται να είναι τεράστια επειδή η δεύτερη γράφει ISOLATE.

Το συνολικό διατροφικό σου πρόγραμμα έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία.

Και τι είναι η Hydrolyzed Whey;

Η hydrolyzed whey έχει υποστεί επιπλέον επεξεργασία κατά την οποία μέρος των πρωτεϊνικών αλυσίδων έχει διασπαστεί σε μικρότερα πεπτίδια.

Σκοπός είναι η ακόμη ευκολότερη/ταχύτερη πέψη.

Το μειονέκτημα είναι ότι συνήθως:

κοστίζει περισσότερο και μπορεί να έχει πιο πικρή γεύση.

Για τον μέσο υγιή ασκούμενο δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε ότι μία hydrolyzed whey θα δημιουργήσει αισθητά περισσότερη μυϊκή μάζα από μία καλή concentrate ή isolate, εφόσον η συνολική πρόσληψη πρωτεΐνης είναι αντίστοιχη.

Whey ή καζεΐνη;

Και οι δύο προέρχονται από το γάλα.

Η βασική πρακτική διαφορά είναι η ταχύτητα πέψης.

Η whey πέπτεται σχετικά γρήγορα και προκαλεί γρήγορη αύξηση των αμινοξέων στο αίμα.

Η καζεΐνη σχηματίζει ένα είδος πήγματος στο στομάχι και πέπτεται πιο αργά.

Γι’ αυτό συχνά βλέπουμε:

Whey → μετά την προπόνηση / μέσα στην ημέρα

Casein → πριν τον ύπνο

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει υποχρεωτικό πρόγραμμα.

Μπορείς να πιεις whey το βράδυ.

Μπορείς να φας γιαούρτι.

Μπορείς να πάρεις την πρωτεΐνη σου από ένα κανονικό γεύμα.

Η συνολική πρόσληψη εξακολουθεί να είναι το σημαντικότερο κομμάτι.

Whey και BCAA: Χρειάζεσαι και τα δύο;

Εδώ τα πράγματα είναι σχετικά απλά.

Η whey είναι πλήρης πρωτεΐνη και περιέχει φυσικά BCAA:

λευκίνη, ισολευκίνη και βαλίνη.

Επομένως, αν καταναλώνεις επαρκή ποσότητα ποιοτικής πρωτεΐνης — και ειδικά whey — η ανάγκη να προσθέσεις ξεχωριστά BCAA γίνεται πολύ μικρότερη.

Δεν σημαίνει ότι τα δύο προϊόντα είναι το ίδιο.

Αλλά μην θεωρείς ότι ένα shake whey «δεν μετράει» αν δεν ρίξεις επιπλέον BCAA μέσα.

Whey και αδυνάτισμα: Καίει λίπος;

Όχι.

Και αυτό είναι ένα από τα σημεία του παλιού άρθρου που θα έσβηνα εντελώς. Το σημερινό άρθρο παρουσιάζει την whey ως προϊόν που «καίει λίπος».

Η whey δεν είναι λιποδιαλύτης.

Για απώλεια σωματικού λίπους χρειάζεται κυρίως να υπάρχει ενεργειακό έλλειμμα.

Η πρωτεΐνη όμως μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε ένα πρόγραμμα απώλειας βάρους επειδή:

βοηθά στον κορεσμό,

συμβάλλει στη διατήρηση της μυϊκής μάζας,

και κάνει ευκολότερη την επίτευξη υψηλότερης πρόσληψης πρωτεΐνης.

Άρα:

Whey → μπορεί να βοηθήσει ένα σωστά σχεδιασμένο πρόγραμμα.

Whey → δεν «λιώνει» το λίπος.

Και αυτή είναι πολύ σημαντική διαφορά.

Μπορεί η Whey να σε παχύνει;

Και εδώ η απάντηση είναι:

εξαρτάται από τη συνολική διατροφή.

Η whey περιέχει θερμίδες.

Αν ένα shake έχει 120 kcal και το προσθέσεις καθημερινά πάνω από τις θερμίδες που ήδη χρειάζεσαι, αυτές οι θερμίδες εξακολουθούν να μετράνε.

Αν όμως χρησιμοποιήσεις το ίδιο shake ως μέρος του ημερήσιου διατροφικού σου προγράμματος, δεν υπάρχει κάτι στην whey που να προκαλεί από μόνο του αύξηση λίπους.

Το ίδιο ισχύει με οποιαδήποτε τροφή.

Whey με νερό ή γάλα;

Και τα δύο είναι σωστά.

Με νερό

Λιγότερες συνολικές θερμίδες και συνήθως πιο ελαφρύ ρόφημα.

Με γάλα

Περισσότερη πρωτεΐνη, αλλά και περισσότερες θερμίδες, υδατάνθρακες και ενδεχομένως λίπος ανάλογα με το γάλα.

Αν βρίσκεσαι σε περίοδο απώλειας βάρους, το νερό μπορεί να είναι πιο πρακτικό.

Αν προσπαθείς να αυξήσεις τις θερμίδες σου, το γάλα μπορεί να είναι χρήσιμο.

Δεν υπάρχει «σωστό» για όλους.

Είναι η Whey μόνο για bodybuilders;

Καθόλου.

Η whey είναι απλώς μια εύκολη πηγή πρωτεΐνης.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί από ανθρώπους που κάνουν βάρη, αθλητές, ανθρώπους που δυσκολεύονται να καλύψουν τις πρωτεϊνικές τους ανάγκες από τη διατροφή ή ακόμη και μεγαλύτερους ενήλικες όταν χρειάζεται να αυξηθεί η πρόσληψη πρωτεΐνης.

Δεν χρειάζεται να κάνεις bodybuilding.

Και αντίστροφα:

Το ότι γυμνάζεσαι δεν σημαίνει ότι χρειάζεσαι υποχρεωτικά whey.

Αν καλύπτεις τις ανάγκες σου από το φαγητό, το συμπλήρωμα είναι προαιρετικό.

Τι να προσέξεις όταν αγοράζεις Whey

Εδώ θα έδινα ιδιαίτερη έμφαση, γιατί κάνει το άρθρο πραγματικό buying guide.

Μην αγοράζεις πρωτεΐνη μόνο επειδή το κουτί γράφει:

ULTRA / ANABOLIC / HARDCORE / 100% MUSCLE.

Κοίτα την ετικέτα.

Πόση πρωτεΐνη έχει ανά δόση;

Για παράδειγμα:

30 g scoop → 24 g πρωτεΐνη

σημαίνει ότι περίπου το 80% του scoop αποτελεί πρωτεΐνη.

Πόση πρωτεΐνη έχει ανά 100 g;

Αυτό κάνει πολύ ευκολότερη τη σύγκριση δύο προϊόντων με διαφορετικό scoop.

Πόση ζάχαρη και λίπος περιέχει;

Δεν χρειάζεται να είναι μηδέν.

Αλλά πρέπει να γνωρίζεις τι αγοράζεις.

Ποια είναι η πρώτη ύλη;

Whey concentrate;

Isolate;

Blend;

Πόσες πραγματικές δόσεις έχει;

Ένα κουτί μπορεί να είναι φθηνότερο αλλά να έχει πολύ λιγότερες δόσεις.

Πόσο πληρώνεις ανά 25 g πρωτεΐνης;

Αυτό είναι πολύ καλύτερο κριτήριο από την τιμή της συσκευασίας.

Protein Spiking: Γιατί αξίζει να κοιτάς την ετικέτα

Σε ορισμένα προϊόντα μπορεί να υπάρχουν πρόσθετα ελεύθερα αμινοξέα ή άλλα αζωτούχα συστατικά.

Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το προϊόν είναι κακό.

Αλλά όταν αγοράζεις whey protein, θέλεις η δηλωμένη πρωτεΐνη να προέρχεται κυρίως από την πρωτεϊνική πρώτη ύλη που πληρώνεις.

Γι’ αυτό προτίμησε προϊόντα με:

σαφή σύνθεση,

ξεκάθαρη διατροφική ετικέτα,

γνωστή ποσότητα πρωτεΐνης,

και αξιόπιστο κατασκευαστή.

Μερικές φορές το πιο απλό label είναι καλύτερο από μία λίστα 25 «αναβολικών» συστατικών.

Τι γίνεται αν έχω δυσανεξία στη λακτόζη;

Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε δύο διαφορετικά πράγματα.

Δυσανεξία στη λακτόζη

Αφορά δυσκολία στην πέψη της λακτόζης, δηλαδή του σακχάρου του γάλακτος.

Μία whey isolate περιέχει συνήθως πολύ λιγότερη λακτόζη από μία concentrate και επομένως μπορεί να είναι καλύτερα ανεκτή από ορισμένα άτομα.

Η ανοχή όμως διαφέρει.

Αλλεργία στο γάλα

Είναι διαφορετικό ζήτημα.

Η whey είναι πρωτεΐνη γάλακτος.

Επομένως κάποιος με αλλεργία στις πρωτεΐνες γάλακτος δεν πρέπει να θεωρήσει ότι μία isolate είναι ασφαλής απλώς επειδή έχει λιγότερη λακτόζη.

Λακτόζη και πρωτεΐνη γάλακτος δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Whey ή φυτική πρωτεΐνη;

Μία καλή φυτική πρωτεΐνη μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την κάλυψη των ημερήσιων αναγκών.

Η whey έχει το πλεονέκτημα ενός πολύ καλού προφίλ απαραίτητων αμινοξέων και υψηλής περιεκτικότητας σε λευκίνη.

Από την άλλη, μία φυτική επιλογή είναι απαραίτητη για vegan διατροφή και μπορεί να είναι προτιμότερη για ανθρώπους που αποφεύγουν τα γαλακτοκομικά.

Πολύ καλά αποτελέσματα μπορούν να επιτευχθούν και με φυτικές πηγές, αρκεί να καλύπτονται οι συνολικές ανάγκες σε πρωτεΐνη και απαραίτητα αμινοξέα.

Πρωτεΐνη από φαγητό ή από Whey;

Και τα δύο.

Η whey είναι συμπλήρωμα διατροφής, όχι αντικατάσταση μιας καλής διατροφής.

Το μεγαλύτερο μέρος της πρωτεΐνης μπορεί να προέρχεται από τρόφιμα όπως:

κρέας,

ψάρι,

αυγά,

γαλακτοκομικά,

όσπρια,

σόγια,

και άλλες πηγές.

Η whey έρχεται να καλύψει τα κενά.

Για παράδειγμα, αντί να προσπαθείς στις 23:00 να μαγειρέψεις κοτόπουλο επειδή σου λείπουν 25 g πρωτεΐνης, μπορείς απλώς να χρησιμοποιήσεις ένα shake.

Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του συμπληρώματος:

ευκολία.

Συχνές Απορίες (FAQ)

Τι είναι η Whey Protein;

Είναι πρωτεΐνη που προέρχεται από τον ορό γάλακτος και αποτελεί πλήρη πηγή πρωτεΐνης με όλα τα απαραίτητα αμινοξέα.

Whey Concentrate ή Isolate;

Η concentrate είναι συνήθως οικονομικότερη. Η isolate έχει μεγαλύτερη αναλογία πρωτεΐνης και συνήθως λιγότερη λακτόζη, λίπος και υδατάνθρακες.

Πόσα scoops Whey πρέπει να παίρνω;

Δεν υπάρχει συγκεκριμένος αριθμός. Εξαρτάται από τη συνολική ημερήσια ανάγκη σου σε πρωτεΐνη και από το πόση παίρνεις ήδη μέσω της διατροφής.

Είναι απαραίτητη μετά την προπόνηση;

Όχι. Είναι πρακτική επιλογή, αλλά δεν χρειάζεται να καταναλωθεί μέσα σε ακριβώς 30 λεπτά.

Η Whey καίει λίπος;

Όχι. Μπορεί να βοηθήσει στην πρόσληψη πρωτεΐνης και στον κορεσμό μέσα σε ένα πρόγραμμα απώλειας βάρους, αλλά η απώλεια λίπους απαιτεί συνολικό ενεργειακό έλλειμμα.

Μπορώ να πάρω Whey χωρίς να γυμνάζομαι;

Ναι. Είναι πηγή πρωτεΐνης και όχι αποκλειστικά αθλητικό προϊόν. Το αν τη χρειάζεσαι εξαρτάται από τη διατροφή σου.

Μπορώ να πίνω Whey κάθε μέρα;

Για έναν υγιή άνθρωπο μπορεί να χρησιμοποιείται καθημερινά ως μέρος της συνολικής διατροφής, εφόσον οι ποσότητες πρωτεΐνης είναι κατάλληλες για τις ανάγκες του.

Whey με νερό ή γάλα;

Και τα δύο. Το γάλα προσθέτει πρωτεΐνη και θερμίδες, ενώ το νερό κρατά το shake πιο ελαφρύ.

Η Whey προκαλεί φούσκωμα;

Μπορεί σε ορισμένους ανθρώπους. Πιθανές αιτίες περιλαμβάνουν τη λακτόζη, μεγάλη ποσότητα προϊόντος ή ορισμένα πρόσθετα/γλυκαντικά.

Χρειάζομαι BCAA αν παίρνω Whey;

Η whey περιέχει ήδη BCAA και όλα τα απαραίτητα αμινοξέα. Αν η συνολική πρόσληψη ποιοτικής πρωτεΐνης είναι επαρκής, τα πρόσθετα BCAA συνήθως έχουν μικρότερη χρησιμότητα.

Τελικά, αξίζει η Whey Protein;

Ναι — εφόσον τη χρειάζεσαι.

Και αυτή είναι ίσως η πιο χρήσιμη απάντηση.

Η whey δεν χρειάζεται να «καίει λίπος», να αυξάνει την ενέργεια ή να υπόσχεται θαύματα για να είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο συμπλήρωμα.

Είναι:

πρωτεΐνη υψηλής ποιότητας, πλούσια σε απαραίτητα αμινοξέα, εύκολη στην προετοιμασία και ιδιαίτερα πρακτική.

Για κάποιον που δυσκολεύεται να καλύψει τις ημερήσιες ανάγκες του σε πρωτεΐνη, ένα shake μπορεί να κάνει τα πράγματα πολύ ευκολότερα.

Αν όμως καλύπτεις ήδη τις ανάγκες σου από το φαγητό;

Δεν υπάρχει λόγος να πιεις whey απλώς επειδή πήγες γυμναστήριο.

Και όταν έρθει η ώρα να επιλέξεις προϊόν, μην κολλήσεις μόνο στο Concentrate vs Isolate.

Κοίτα πόση πραγματική πρωτεΐνη παίρνεις, πόσες δόσεις έχει η συσκευασία, τι άλλα συστατικά περιέχει και τελικά πόσο πληρώνεις για την πρωτεΐνη που πραγματικά αγοράζεις.

Αυτό είναι πολύ πιο χρήσιμο από οποιοδήποτε «anabolic» γράφει το κουτί.