Έλλειψη Βιταμινών: Συμπτώματα, Αιτίες και Πότε Χρειάζεται Έλεγχος

Οι βιταμίνες είναι απαραίτητα μικροθρεπτικά συστατικά που συμμετέχουν σε πολλές φυσιολογικές λειτουργίες του οργανισμού.

Από την παραγωγή ενέργειας και τη λειτουργία του νευρικού συστήματος μέχρι τον σχηματισμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων, την υγεία των οστών και τη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού, διαφορετικές βιταμίνες έχουν διαφορετικούς ρόλους.

Τι συμβαίνει όμως όταν δεν λαμβάνουμε αρκετές;

Ο όρος αβιταμίνωση χρησιμοποιείται για σοβαρή έλλειψη μιας βιταμίνης. Στην καθημερινότητα, όμως, είναι συχνότερο να μιλάμε για ανεπάρκεια ή έλλειψη συγκεκριμένων βιταμινών.

Κόπωση, αδυναμία, αλλαγές στο δέρμα ή ακόμη και μουδιάσματα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να σχετίζονται με κάποια έλλειψη.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να καταλάβουμε ποια βιταμίνη μας λείπει μόνο από τα συμπτώματα.

Τι είναι η έλλειψη βιταμινών;

Έλλειψη εμφανίζεται όταν τα επίπεδα μιας συγκεκριμένης βιταμίνης στον οργανισμό δεν επαρκούν για τη φυσιολογική λειτουργία του.

Αυτό μπορεί να συμβεί επειδή:

• δεν λαμβάνουμε αρκετή ποσότητα μέσω της διατροφής,
• ο οργανισμός δεν την απορροφά αποτελεσματικά,
• οι ανάγκες μας έχουν αυξηθεί,
• ορισμένα φάρμακα επηρεάζουν την απορρόφηση ή τον μεταβολισμό της,
• ή υπάρχει κάποια κατάσταση που επηρεάζει τη θρέψη.

Δεν παρουσιάζουν όλες οι ελλείψεις τα ίδια συμπτώματα.

Για παράδειγμα, η έλλειψη βιταμίνης D είναι εντελώς διαφορετική από την έλλειψη Β12 ή βιταμίνης C.

Ποια είναι τα συχνότερα συμπτώματα;

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα που να σημαίνει:

«Έχεις έλλειψη βιταμινών».

Ανάλογα με τη βιταμίνη και τη σοβαρότητα της ανεπάρκειας, μπορεί να εμφανιστούν διαφορετικές ενδείξεις.

Ορισμένα πιθανά συμπτώματα περιλαμβάνουν:

κόπωση και αδυναμία, αλλαγές στο δέρμα, πληγές ή ερεθισμούς στο στόμα, μυϊκή αδυναμία, μουδιάσματα ή μυρμηγκιάσματα, δυσκολία συγκέντρωσης και, σε ορισμένες ελλείψεις, αναιμία.

Το πρόβλημα είναι ότι τα περισσότερα από αυτά είναι μη ειδικά συμπτώματα.

Η κόπωση, για παράδειγμα, μπορεί να σχετίζεται με δεκάδες διαφορετικούς παράγοντες και όχι απαραίτητα με έλλειψη βιταμινών.

Γι’ αυτό τα συμπτώματα αποτελούν λόγο για διερεύνηση — όχι διάγνωση από μόνα τους.

Έλλειψη βιταμίνης D

Η βιταμίνη D παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή ο οργανισμός μπορεί να τη συνθέσει στο δέρμα μετά από έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία.

Παράλληλα, βρίσκεται φυσικά σε σχετικά λίγα τρόφιμα.

Η ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να μην προκαλεί εμφανή συμπτώματα.

Όταν η έλλειψη είναι σημαντική, μπορεί να σχετίζεται με προβλήματα στα οστά και τους μυς. Στα παιδιά, σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να οδηγήσει σε ραχίτιδα, ενώ στους ενήλικες σε οστεομαλακία.

Ο κίνδυνος ανεπάρκειας μπορεί να είναι μεγαλύτερος σε ανθρώπους με περιορισμένη έκθεση στον ήλιο, μεγαλύτερες ηλικίες ή καταστάσεις που επηρεάζουν την απορρόφηση των λιπών.

Μπορώ να καταλάβω αν έχω χαμηλή βιταμίνη D;

Όχι με βεβαιότητα από το πώς αισθάνεσαι.

Ο έλεγχος γίνεται μέσω εξέτασης αίματος 25(OH)D, όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.

Έλλειψη βιταμίνης Β12

Η βιταμίνη Β12 (κοβαλαμίνη) είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος, τον σχηματισμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων και τη σύνθεση DNA.

Η ανεπάρκεια μπορεί να προκαλέσει:

κόπωση, αδυναμία, μεγαλοβλαστική αναιμία, μουδιάσματα ή μυρμηγκιάσματα στα άκρα και νευρολογικά συμπτώματα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν προβλήματα ισορροπίας ή γνωστικές μεταβολές.

Και εδώ υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό:

Η έλλειψη Β12 δεν πρέπει να αγνοείται.

Η παρατεταμένη σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να προκαλέσει νευρολογικές βλάβες, ορισμένες από τις οποίες μπορεί να μην είναι πλήρως αναστρέψιμες.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από έλλειψη Β12;

Η Β12 βρίσκεται φυσικά κυρίως σε τρόφιμα ζωικής προέλευσης.

Για τον λόγο αυτό, άνθρωποι που ακολουθούν αυστηρά vegan διατροφή χρειάζονται αξιόπιστη πηγή Β12 μέσω εμπλουτισμένων τροφίμων ή κατάλληλης συμπληρωματικής πρόσληψης.

Μεγαλύτερος κίνδυνος μπορεί επίσης να υπάρχει σε:

ηλικιωμένους, άτομα με κακοήθη αναιμία, ανθρώπους με ορισμένες γαστρεντερικές παθήσεις ή χειρουργικές επεμβάσεις και σε περιπτώσεις χρήσης συγκεκριμένων φαρμάκων.

Άρα κάποιος μπορεί να καταναλώνει Β12 αλλά να έχει πρόβλημα στην απορρόφησή της.

Έλλειψη φυλλικού οξέος – Βιταμίνη Β9

Το φυλλικό οξύ/φυλλικά (βιταμίνη Β9) συμμετέχει στη σύνθεση DNA και στην κυτταρική διαίρεση.

Η ανεπάρκεια μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλοβλαστική αναιμία, με συμπτώματα όπως κόπωση, αδυναμία και δυσκολία συγκέντρωσης.

Το φυλλικό οξύ έχει ιδιαίτερη σημασία πριν και κατά τα πρώτα στάδια της εγκυμοσύνης, καθώς η επαρκής πρόσληψη μειώνει τον κίνδυνο ανωμαλιών του νευρικού σωλήνα στο έμβρυο.

Έλλειψη βιταμίνης C

Η βιταμίνη C συμμετέχει μεταξύ άλλων στη σύνθεση κολλαγόνου και δρα ως αντιοξειδωτικό.

Σοβαρή και παρατεταμένη έλλειψη μπορεί να προκαλέσει σκορβούτο.

Πιθανά σημεία σοβαρής ανεπάρκειας περιλαμβάνουν:

κόπωση, προβλήματα στα ούλα, εύκολους μώλωπες και καθυστερημένη επούλωση τραυμάτων.

Σήμερα το σκορβούτο είναι πολύ λιγότερο συχνό σε πληθυσμούς με πρόσβαση σε ποικίλη διατροφή, αλλά μπορεί ακόμη να εμφανιστεί σε περιπτώσεις πολύ περιορισμένης πρόσληψης τροφών.

Έλλειψη βιταμίνης Α

Η βιταμίνη Α είναι σημαντική για τη φυσιολογική όραση, το ανοσοποιητικό και τη διατήρηση φυσιολογικών ιστών.

Μία από τις χαρακτηριστικότερες εκδηλώσεις σοβαρής ανεπάρκειας είναι η νυχτερινή τύφλωση, δηλαδή η δυσκολία όρασης σε χαμηλό φωτισμό.

Η σοβαρή έλλειψη βιταμίνης Α αποτελεί πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα σε ορισμένες αναπτυσσόμενες χώρες και είναι λιγότερο συνηθισμένη σε χώρες όπου υπάρχει επαρκής πρόσβαση σε ποικίλη διατροφή.

Έλλειψη βιταμίνης Κ

Η βιταμίνη Κ είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική πήξη του αίματος και συμμετέχει επίσης στον μεταβολισμό των οστών.

Σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη τάση για αιμορραγία και μώλωπες.

Η κλινικά σημαντική έλλειψη βιταμίνης Κ είναι σχετικά σπάνια σε υγιείς ενήλικες, αλλά ο κίνδυνος μπορεί να αυξηθεί σε συγκεκριμένες καταστάσεις δυσαπορρόφησης.

Και οι βιταμίνες Β1, Β2 και Β6;

Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β συμμετέχουν σε πολλές διαφορετικές μεταβολικές διεργασίες.

Βιταμίνη Β1 – Θειαμίνη

Σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να επηρεάσει το νευρικό και καρδιαγγειακό σύστημα.

Βιταμίνη Β2 – Ριβοφλαβίνη

Η ανεπάρκεια μπορεί να σχετίζεται με αλλαγές στο στόμα, στα χείλη και στο δέρμα.

Βιταμίνη Β6 – Πυριδοξίνη

Σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να σχετίζεται με αναιμία, δερματικές αλλοιώσεις και νευρολογικά συμπτώματα.

Εδώ υπάρχει όμως και η αντίθετη πλευρά:

περισσότερη βιταμίνη δεν σημαίνει πάντα καλύτερα.

Η υπερβολική μακροχρόνια πρόσληψη Β6 από συμπληρώματα μπορεί, για παράδειγμα, να προκαλέσει νευρική βλάβη.

Μπορεί η τριχόπτωση να σημαίνει έλλειψη βιταμινών;

Μπορεί να σχετίζεται με διατροφικές ελλείψεις, αλλά δεν αποτελεί απόδειξη αβιταμίνωσης.

Η τριχόπτωση έχει πολλές πιθανές αιτίες, όπως γενετικούς παράγοντες, ορμονικές μεταβολές, stress, ασθένειες, φάρμακα και διατροφικές ανεπάρκειες.

Γι’ αυτό η τυχαία λήψη πολλών βιταμινών επειδή παρατηρήσαμε τριχόπτωση δεν είναι η καλύτερη προσέγγιση.

Πρώτα πρέπει να αναζητηθεί η αιτία.

Τα εύθραυστα νύχια σημαίνουν ότι μου λείπουν βιταμίνες;

Όχι απαραίτητα.

Αλλαγές στα νύχια μπορεί να προκύψουν από πολλούς παράγοντες — από συχνή επαφή με νερό και χημικές ουσίες μέχρι δερματολογικές ή άλλες καταστάσεις.

Δεν μπορούμε να κοιτάξουμε ένα νύχι και να αποφασίσουμε ότι:

«χρειάζεσαι αυτή τη βιταμίνη».

Το ίδιο ισχύει και για πολλά διαδικτυακά «τεστ» που προσπαθούν να διαγνώσουν ελλείψεις από την εμφάνιση του σώματος.

Γιατί μπορεί να εμφανιστεί έλλειψη παρότι τρώμε καλά;

Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά παραβλέπεται.

Η διατροφή είναι πολύ σημαντική, αλλά δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας.

Μπορεί κάποιος να παρουσιάσει ανεπάρκεια λόγω:

δυσαπορρόφησης, γαστρεντερικής νόσου, προηγούμενης χειρουργικής επέμβασης, αυξημένων αναγκών, ηλικίας ή φαρμακευτικής αγωγής.

Γι’ αυτό η λύση δεν είναι πάντα απλώς:

«φάε περισσότερα τρόφιμα που περιέχουν τη συγκεκριμένη βιταμίνη».

Πρέπει να γνωρίζουμε γιατί εμφανίστηκε η ανεπάρκεια.

Ποιοι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν ανεπάρκεια;

Ο κίνδυνος εξαρτάται από τη συγκεκριμένη βιταμίνη, αλλά μεγαλύτερη προσοχή μπορεί να χρειάζονται:

• άνθρωποι με πολύ περιοριστικές δίαιτες,
• άτομα με προβλήματα δυσαπορρόφησης,
• μεγαλύτεροι ενήλικες,
• άνθρωποι μετά από ορισμένες επεμβάσεις στο γαστρεντερικό,
• όσοι λαμβάνουν φάρμακα που επηρεάζουν συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά,
• και σε ορισμένες περιπτώσεις έγκυες ή θηλάζουσες γυναίκες λόγω διαφορετικών διατροφικών αναγκών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί έχουν ανεπάρκεια.

Σημαίνει ότι ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή ή έλεγχος.

Πώς καταλαβαίνουμε πραγματικά αν έχουμε έλλειψη;

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο κομμάτι του άρθρου.

Όχι από μία λίστα συμπτωμάτων στο διαδίκτυο.

Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει:

ιατρικό ιστορικό, διατροφικό ιστορικό, συμπτώματα, κλινική εξέταση και —όταν χρειάζεται— εργαστηριακές εξετάσεις.

Δεν υπάρχει επίσης ένα «τεστ για όλες τις βιταμίνες» που χρειάζεται να κάνει κάθε υγιής άνθρωπος.

Ο κατάλληλος έλεγχος εξαρτάται από τα συμπτώματα και τους παράγοντες κινδύνου.

Χρειάζονται όλοι πολυβιταμίνη;

Όχι.

Ένα συμπλήρωμα μπορεί να είναι χρήσιμο όταν υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη, ανεπαρκής πρόσληψη ή αυξημένος κίνδυνος ανεπάρκειας.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χρειάζεται καθημερινά μία πολυβιταμίνη.

Μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή παραμένει η βασική πηγή θρεπτικών συστατικών για τους περισσότερους ανθρώπους.

Τα συμπληρώματα έχουν ακριβώς τον ρόλο που υποδηλώνει το όνομά τους:

συμπληρώνουν — δεν αντικαθιστούν — τη διατροφή.

Μπορούμε να πάρουμε «για καλό και για κακό» μεγάλες δόσεις βιταμινών;

Δεν είναι καλή λογική.

Υπάρχει η λανθασμένη αντίληψη ότι:

«οι βιταμίνες είναι φυσικές, άρα όσο περισσότερες τόσο καλύτερα».

Όμως ορισμένες βιταμίνες μπορούν να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες όταν λαμβάνονται σε υπερβολικές ποσότητες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται με τις λιποδιαλυτές βιταμίνες A, D, E και K, επειδή ο οργανισμός μπορεί να τις αποθηκεύει.

Ακόμη και ορισμένες υδατοδιαλυτές βιταμίνες μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα σε πολύ υψηλές δόσεις.

Άρα:

η ανεπάρκεια δεν είναι καλή — αλλά ούτε η υπερβολή είναι στόχος.

Διατροφή ή συμπλήρωμα;

Όπου είναι δυνατόν, μία ποικίλη διατροφή αποτελεί τη βάση.

Διαφορετικές βιταμίνες βρίσκονται σε διαφορετικές τροφές:

φρούτα και λαχανικά, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηρούς καρπούς, γαλακτοκομικά, αυγά, ψάρια και κρέας, ανάλογα με τη βιταμίνη.

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η διατροφή από μόνη της δεν αρκεί ή η συμπληρωματική πρόσληψη συστήνεται για συγκεκριμένο λόγο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το φυλλικό οξύ πριν και κατά την αρχή της εγκυμοσύνης ή η Β12 σε αυστηρά vegan διατροφή.

Άρα δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους.

Συχνές Απορίες για την Έλλειψη Βιταμινών

Πώς καταλαβαίνω ότι μου λείπουν βιταμίνες;

Δεν μπορείς να το γνωρίζεις με βεβαιότητα μόνο από συμπτώματα. Η κόπωση, η αδυναμία ή αλλαγές στο δέρμα μπορεί να έχουν πολλές διαφορετικές αιτίες. Αν υπάρχει υποψία ανεπάρκειας, χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση.

Ποια έλλειψη βιταμίνης προκαλεί κόπωση;

Διάφορες διατροφικές ελλείψεις μπορούν να σχετίζονται με κόπωση, μεταξύ των οποίων η Β12 και το φυλλικό οξύ όταν προκαλούν αναιμία. Ωστόσο, η κόπωση έχει πολλές άλλες πιθανές αιτίες.

Ποια βιταμίνη σχετίζεται με μουδιάσματα;

Η σημαντική έλλειψη βιταμίνης Β12 μπορεί να προκαλέσει νευρολογικά συμπτώματα όπως μουδιάσματα και μυρμηγκιάσματα. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε μούδιασμα οφείλεται σε Β12.

Μπορώ να έχω έλλειψη βιταμίνης D χωρίς συμπτώματα;

Ναι. Η ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να υπάρχει χωρίς εμφανή συμπτώματα.

Μια πολυβιταμίνη καλύπτει όλες τις ελλείψεις;

Όχι απαραίτητα. Η αντιμετώπιση μιας επιβεβαιωμένης ανεπάρκειας εξαρτάται από τη βιταμίνη, τη σοβαρότητα και την αιτία της.

Πρέπει να κάνω εξετάσεις για όλες τις βιταμίνες;

Όχι απαραίτητα. Ο έλεγχος επιλέγεται ανάλογα με το ιστορικό, τα συμπτώματα και τους παράγοντες κινδύνου.

Τελικά, πώς θα καταλάβετε ότι έχετε αβιταμίνωση;

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει μία εικόνα που να χαρακτηρίζει όλες τις ελλείψεις βιταμινών.

Η κόπωση δεν σημαίνει αυτομάτως Β12.

Η τριχόπτωση δεν σημαίνει αυτομάτως βιοτίνη.

Τα εύθραυστα νύχια δεν σημαίνουν ότι χρειάζεσαι πολυβιταμίνη.

Και το γεγονός ότι αισθάνεσαι καλά δεν αποκλείει απαραίτητα μια ήπια ανεπάρκεια.

Τα συμπτώματα μπορούν να αποτελέσουν ένα πρώτο σημάδι ότι κάτι χρειάζεται διερεύνηση, αλλά η διάγνωση δεν πρέπει να γίνεται με βάση μία λίστα στο διαδίκτυο.

Όταν υπάρχει πραγματική υποψία, ο σωστός δρόμος είναι να εντοπιστεί:

ποιο θρεπτικό συστατικό λείπει, αν πράγματι υπάρχει ανεπάρκεια και —κυρίως— γιατί εμφανίστηκε.

Μόνο τότε μπορεί να αποφασιστεί αν χρειάζεται αλλαγή στη διατροφή, συμπλήρωμα ή διαφορετική αντιμετώπιση.